Brussel zet koers naar kwaliteit: is de laagste prijs straks echt verleden tijd?

De Europese Commissie werkt aan een ingrijpende herziening van de Europese aanbestedingsregels. Niet langer de laagste prijs, maar de beste verhouding tussen prijs en kwaliteit moet nadrukkelijk centraal komen te staan. Ook duurzaamheid, sociale voorwaarden, leveringszekerheid en Europese strategische autonomie krijgen naar verwachting een grotere rol. Dat klinkt als een logische stap, maar voor aanbestedende diensten én marktpartijen kan de uitwerking grote gevolgen hebben.

Wie uitsluitend naar de aanschafprijs kijkt, koopt niet automatisch het voordeligst in. Goedkope materialen kunnen sneller slijten, lage tarieven kunnen ten koste gaan van arbeidsvoorwaarden en afhankelijkheid van één buitenlandse leverancier kan op langere termijn grote risico’s opleveren. Precies die bredere afweging lijkt de Europese Commissie steviger in de aanbestedingsregels te willen verankeren.

Volgens berichtgeving van onder meer BNR en De Morgen werkt Brussel aan regels die het moeilijker maken om grote overheidsopdrachten vooral op basis van prijs te gunnen. De plannen maken deel uit van een bredere herziening van de Europese aanbestedingsrichtlijnen uit 2014.

Kwaliteit krijgt een minimumgewicht

Uit een conceptvoorstel waarover persbureau Reuters eerder berichtte, blijkt dat opdrachten in de toekomst zouden moeten worden gegund op basis van de beste prijs-kwaliteitverhouding. Kwaliteitscriteria zouden daarbij minimaal 30 procent van de totale beoordeling moeten uitmaken. Bij arbeidsintensieve opdrachten zou dat minimum zelfs op 50 procent komen te liggen. Dat is een wezenlijk verschil met een systematiek waarin prijs formeel weliswaar niet altijd het enige criterium is, maar in de uiteindelijke beoordeling toch vaak doorslaggevend blijft. Een verplicht minimumgewicht voor kwaliteit dwingt opdrachtgevers om vooraf scherper te bepalen welke waarde zij werkelijk willen inkopen.

Het gaat daarbij niet alleen om technische kwaliteit. Ook duurzaamheid, sociale omstandigheden, innovatie, continuïteit, cybersecurity, leveringszekerheid en de totale kosten gedurende de levensduur kunnen nadrukkelijker onderdeel worden van de beoordeling.

Voor Nederland minder nieuw dan het lijkt

De kop dat Europa ‘af wil van aanbesteden op de laagste prijs’ klinkt revolutionair, maar verdient voor de Nederlandse praktijk enige nuance. In Nederland is de beste prijs-kwaliteitverhouding al het wettelijke uitgangspunt. Een aanbestedende dienst die toch uitsluitend op laagste prijs gunt, moet die keuze motiveren. Toch kan de Europese koerswijziging ook hier veel veranderen. In de praktijk wordt kwaliteit soms beperkt gewogen, weinig onderscheidend gemaakt of grotendeels via minimumeisen afgedekt. Dan lijkt een aanbesteding op papier kwaliteitsgericht, terwijl de prijs feitelijk de winnaar bepaalt.

Wanneer Brussel daadwerkelijk minimumpercentages vastlegt, wordt die ruimte kleiner. Dan volstaat het niet meer om enkele kwaliteitsvragen toe te voegen. Opdrachtgevers zullen criteria moeten ontwikkelen die aantoonbaar onderscheidend, proportioneel en goed te beoordelen zijn.

Aanbesteden als strategisch instrument

De voorgenomen herziening gaat bovendien over veel meer dan alleen de verhouding tussen prijs en kwaliteit. De Europese Commissie wil de enorme gezamenlijke inkoopkracht van Europese overheden gerichter benutten voor economische veiligheid en strategische autonomie. Daarbij wordt onder meer gekeken naar zogenoemde ‘Made in Europe’-criteria. Volgens het uitgelekte concept zouden aanbestedende diensten bij grote opdrachten in strategische sectoren meer ruimte kunnen krijgen om Europese aanbieders of Europese productie te bevoordelen. Ook zou een inschrijving mogelijk terzijde kunnen worden gelegd wanneer minder dan de helft van de inhoud of toegevoegde waarde uit Europa afkomstig is.

Een algemene verplichting om Europees te kopen lijkt vooralsnog niet aan de orde. Wel past de richting duidelijk in de wens om de afhankelijkheid van derde landen te verkleinen, met name bij kritieke grondstoffen, technologie, energie, infrastructuur en medische producten. Ook eigendomsverhoudingen, buitenlandse financiering en mogelijke beïnvloeding vanuit derde landen kunnen volgens de plannen een grotere rol krijgen. Daarmee wordt publieke inkoop steeds nadrukkelijker onderdeel van geopolitiek en veiligheidsbeleid.

Minder regels en meer digitalisering

Tegelijkertijd wil Brussel het aanbestedingsstelsel eenvoudiger en consistenter maken. De huidige Europese regels worden door veel publieke opdrachtgevers en ondernemers als complex, versnipperd en administratief zwaar ervaren. Vooral kleinere overheden en mkb-bedrijven lopen daartegenaan.

De Commissie onderzoekt daarom vereenvoudiging van procedures en een meer samenhangend juridisch kader. In het concept wordt zelfs gesproken over het vervangen van de drie bestaande aanbestedingsrichtlijnen door één rechtstreeks werkende Europese verordening. Als dat doorgaat, zou dat de verschillen in nationale toepassing kunnen verkleinen.

Daarnaast staan verdere digitalisering, beter op elkaar aansluitende aanbestedingsplatforms en een Europese digitale aanbestedingsmarkt op de agenda. Dat moet grensoverschrijdende deelname gemakkelijker maken en zorgen voor meer transparantie en betere data over publieke uitgaven.

Kansen én nieuwe dilemma’s

Voor inkoopprofessionals biedt de nieuwe koers volop kansen. Kwaliteit, duurzaamheid en maatschappelijke waarde krijgen meer legitimiteit, terwijl total cost of ownership een steviger alternatief kan worden voor sturen op de laagste aanschafprijs. Ook ontstaat meer ruimte om leveringsrisico’s en strategische afhankelijkheden mee te wegen.

Daar staat tegenover dat kwalitatief aanbesteden niet vanzelf eenvoudiger is. Hoe meer ambities in één aanbesteding worden gestapeld, hoe groter het risico op complexe uitvragen, hoge tenderkosten en moeilijk uitlegbare beoordelingen. Subjectieve criteria kunnen bovendien leiden tot meer discussies en juridische procedures.

Ook Europese voorkeurscriteria roepen vragen op. Wanneer is een product daadwerkelijk Europees? Hoe wordt de herkomst van onderdelen, software, grondstoffen en dienstverlening vastgesteld? En hoe blijft voldoende concurrentie bestaan wanneer aanbieders van buiten Europa worden uitgesloten of benadeeld?

De uitdaging wordt daarom niet alleen om méér kwaliteit te wegen, maar vooral om kwaliteit meetbaar, controleerbaar en contractueel uitvoerbaar te maken.

Wat kunnen inkooporganisaties nu al doen?

De definitieve tekst en het daaropvolgende Europese wetgevingsproces moeten worden afgewacht. De richting is echter duidelijk genoeg om nu al vooruit te kijken. Inkooporganisaties kunnen hun huidige aanbestedingspraktijk tegen het licht houden:

• Hoe vaak is prijs in de praktijk nog doorslaggevend?
• Zijn kwaliteitscriteria werkelijk onderscheidend en verbonden aan de doelstellingen van de opdracht?
• Worden levensduurkosten, leveringszekerheid en ketenrisico’s voldoende meegewogen?
• Is de organisatie in staat om duurzaamheid en sociale waarde tijdens de contractuitvoering te monitoren?
• Welke afhankelijkheden bestaan van leveranciers, producten en technologie van buiten Europa?

Dat vraagt niet alleen iets van inkopers. Ook opdrachtgevers, juristen, contractmanagers en bestuurders zullen eerder in het proces keuzes moeten maken over de gewenste publieke waarde. De goedkoopste oplossing op het moment van gunning kan immers duur uitpakken wanneer kwaliteit tegenvalt, onderhoudskosten oplopen of levering plotseling onzeker wordt.

Van rechtmatig naar waardevol inkopen

De herziening markeert vooral een verandering in de rol van publieke inkoop. Aanbesteden blijft draaien om transparantie, gelijke behandeling en doelmatige besteding van publiek geld. Maar daar komt een nadrukkelijker strategische opdracht naast te staan: publieke middelen inzetten voor kwaliteit, duurzaamheid, innovatie, sociale waarde en een weerbare Europese economie.

Of de laagste prijs daarmee werkelijk verdwijnt, moet nog blijken. Voor gestandaardiseerde producten en eenvoudige opdrachten kan prijs ook in de toekomst een logisch en efficiënt criterium blijven. Maar de tijd waarin ‘goedkoopste’ vrijwel automatisch als ‘voordeligste’ wordt beschouwd, lijkt definitief voorbij.

Voor de inkoopprofessional betekent dat vooral één ding: nog beter uitleggen welke waarde een opdracht moet opleveren — en die waarde vervolgens vertalen naar scherpe, toetsbare en uitvoerbare criteria.

NB: Dit artikel is gebaseerd op de op 9 september 2026 beschikbare berichtgeving en informatie over de voorgenomen herziening. Delen van de genoemde uitwerking zijn afkomstig uit een conceptvoorstel en kunnen tijdens het Europese wetgevingsproces nog wijzigen.

Bronnen

• Europese Commissie, Revision of the Public Procurement Directives
• Europees Parlement, Move away from focus on lowest price in public procurement
• PIANOo, Europese Commissie publiceert inzichten voor herziening aanbestedingsregels
• BNR Nieuwsradio, Europese Commissie gooit aanbestedingsregels om: kwaliteit boven laagste prijs
• De Morgen, Europese Commissie wil af van aanbesteding op laagste prijs

‍